बडबड्या कासवाचा
दुर्दैवी अंत (कच्छप जातक)
पार्श्वभूमी: प्राचीन काळी वाराणसीमध्ये राजा ब्रह्मदत्त राज्य करत होता. त्या वेळी बोधिसत्व राजाच्या दरबारात एक विद्वान अमात्य (मंत्री) म्हणून काम करत होते. ही कथा मानवी स्वभावातील उतावळेपणा आणि वाचाळपणा कसा विनाशाला कारणीभूत ठरू शकतो, हे दर्शवते.
कथा:
एका घनदाट जंगलाच्या मधोमध एक सुंदर तलाव होता. या तलावात एक कासव राहत होते. त्याचे नाव होते ‘कंबुग्रीव’. कंबुग्रीव स्वभावाने चांगला होता, पण त्याला एक मोठी समस्या होती – तो भयंकर बडबड्या होता. त्याला सतत काहीतरी बोलल्याशिवाय चैन पडत नसे.
त्याच तलावावर दोन सुंदर राजहंस नेहमी येत असत. हळूहळू कासव आणि हंसांची घट्ट मैत्री झाली. ते तिघे तासन्तास गप्पा मारत बसत. हंस त्याला जगातील, उंच पर्वतांच्या आणि नद्यांच्या गोष्टी सांगत आणि कासव त्या तल्लीन होऊन ऐकत असे.
संकटाची चाहूल: काही वर्षांनी त्या प्रदेशात भीषण दुष्काळ पडला. पाऊस पडला नाही, उन्हाचा तडाखा वाढला आणि जंगलातील तो सुंदर तलाव आटू लागला. पाणी संपत आल्याने जलचर प्राण्यांचे हाल होऊ लागले. हंसांनी ठरवले की आता हे ठिकाण सोडून हिमालयातील ‘मानस सरोवरा’सारख्या पाण्याने भरलेल्या सुरक्षित जागी जायचे.
निघण्यापूर्वी ते आपल्या मित्राला, कासवाला भेटायला गेले. हंसांना निरोप घेताना पाहून कासवाच्या डोळ्यात पाणी आले. तो म्हणाला, “मित्रांनो, तुम्ही मला इथे मरण्यासाठी सोडून जाणार आहात का? मी पाण्याशिवाय जगू शकत नाही. कृपया मलाही तुमच्यासोबत घेऊन चला.”
उपाय आणि अट: हंस चिंतेत पडले. ते म्हणाले, “आम्ही उडणारे पक्षी आहोत आणि तू जमिनीवर चालणारा प्राणी. आम्ही तुला आमच्यासोबत कसे नेणार?”
कासवाने थोडा विचार केला आणि एक युक्ती शोधून काढली. तो म्हणाला, “तुम्ही एक मजबूत आणि वाळलेली काठी घेऊन या. त्या काठीची दोन्ही टोके तुम्ही तुमच्या चोचीत घट्ट पकडा. मी मधल्या भागाला माझ्या तोंडाने घट्ट पकडून लोंबकळत राहीन. अशा प्रकारे तुम्ही उडत मला दुसऱ्या तलावात नेऊ शकाल.”
कासवाने शपथ घेतली, “मी प्रवासात एक शब्दही बोलणार नाही. मी माझे तोंड बंद ठेवीन.”
आकाशातील प्रवास: ठरल्याप्रमाणे हंसांनी काठी पकडली, कासवाने काठीचा मध्यभाग दातांनी आवळला आणि ते आकाशात झेपावले.
जंगल, डोंगर आणि नद्या ओलांडत ते पुढे निघाले. कासवाने आयुष्यात पहिल्यांदाच असे विहंगम दृश्य पाहिले होते.
उडता-उडता ते एका गावावरून (काही कथांमध्ये वाराणसी शहरावरून) चालले होते. आकाशात दोन पक्षी एका कासवाला काठीला लटकवून नेत आहेत, हे दृश्य गावकऱ्यांसाठी आणि लहान मुलांसाठी खूपच नवीन आणि गमतीशीर होते. लोक आनंदाने ओरडू लागले, टाळ्या वाजवू लागले.
काही मुले ओरडली, “अरे बघा! बघा! त्या हंसांची हुशारी बघा, ते कासवाला कसे पकडून नेत आहेत.” काही गावकरी टिंगल करत म्हणाले, “जर ते कासव खाली पडले, तर आज आपल्याला मेजवानीच मिळेल!”
घातक चूक: लोकांचे ते बोलणे आणि टिंगल ऐकून कासवाचा संयम सुटला. त्याला प्रचंड राग आला. हंसांनी दिलेली ताकीद आणि स्वतःचे वचन तो विसरला. रागाच्या भरात त्या लोकांना उत्तर देण्यासाठी त्याने विचार केला, “तुम्ही मूर्ख लोक आहात, माझी खिल्ली उडवताय?”
हे बोलण्यासाठी त्याने जसे तोंड उघडले, तसाच काठीवरून त्याचा ताबा सुटला. शब्द ओठाबाहेर पडण्याआधीच तो वेगाने खाली कोसळला. जमिनीवर आपटताच त्या बडबड्या कासवाचे प्राण गेले.
बोधिसत्वांचे मार्गदर्शन: राजा ब्रह्मदत्त आपल्या राजवाड्यातून हे सर्व पाहत होता. कासवाचा असा अंत पाहून त्याला खूप आश्चर्य वाटले. त्याने आपल्या विद्वानाला (बोधिसत्वाला) विचारले, “अमात्य, या कासवाचा मृत्यू असा का झाला?”
तेव्हा बोधिसत्वांनी उत्तर दिले: “महाराज, हे कासव आपल्या जिभेवर ताबा ठेवू शकले नाही. संकटाच्या वेळी आणि योग्य प्रसंगी मौन पाळणे हेच शहाणपणाचे असते. ज्याला बोलण्याची जागा आणि वेळ कळत नाही, त्याची अवस्था या कासवासारखी होते.”
कथेचे सार (Moral):
“बोलणे हे चांदीसारखे असते, तर मौन हे सोन्यासारखे असते. अवेळी केलेली बडबड आणि संयमाचा अभाव मनुष्याचा नाश करू शकतो.”