पाली आणि मराठी भाषांतर
५. केसमुत्तिसुत्तं
६६. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा कोसलेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं येन केसमुत्तं केसपुत्तं (सी॰ स्या॰ कं॰ पी॰) नाम कालामानं निगमो तदवसरि। अस्सोसुं खो केसमुत्तिया कालामा – ‘‘समणो खलु, भो, गोतमो सक्यपुत्तो सक्यकुला पब्बजितो केसमुत्तं अनुप्पत्तो। तं खो पन भवन्तं गोतमं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो – ‘इतिपि सो भगवा…पे॰… साधु खो पन तथारूपानं अरहतं दस्सनं होती’’’ति।
अथ खो केसमुत्तिया कालामा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा अप्पेकच्चे भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, अप्पेकच्चे भगवता सद्धिं सम्मोदिंसु, सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, अप्पेकच्चे येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, अप्पेकच्चे नामगोत्तं सावेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, अप्पेकच्चे तुण्हीभूता एकमन्तं निसीदिंसु। एकमन्तं निसिन्ना खो ते केसमुत्तिया कालामा भगवन्तं एतदवोचुं –
‘‘सन्ति, भन्ते, एके समणब्राह्मणा केसमुत्तं आगच्छन्ति। ते सकंयेव वादं दीपेन्ति जोतेन्ति, परप्पवादं पन खुंसेन्ति वम्भेन्ति परिभवन्ति ओमक्खिं ओपपक्खिं (सी॰ स्या॰ कं॰ पी॰), ओमक्खिकं (क॰) करोन्ति। अपरेपि, भन्ते, एके समणब्राह्मणा केसमुत्तं आगच्छन्ति । तेपि सकंयेव वादं दीपेन्ति जोतेन्ति, परप्पवादं पन खुंसेन्ति वम्भेन्ति परिभवन्ति ओमक्खिं करोन्ति। तेसं नो, भन्ते , अम्हाकं होतेव कङ्खा होति विचिकिच्छा – ‘को सु नाम इमेसं भवतं समणब्राह्मणानं सच्चं आह, को मुसा’’’ति? ‘‘अलञ्हि वो, कालामा, कङ्खितुं अलं विचिकिच्छितुं। कङ्खनीयेव पन कङ्खनीयेव च पन (संयुत्तनिकाये) वो ठाने विचिकिच्छा उप्पन्ना’’।
‘‘एथ तुम्हे, कालामा, मा अनुस्सवेन, मा परम्पराय, मा इतिकिराय, मा पिटकसम्पदानेन, मा तक्कहेतु, मा नयहेतु, मा आकारपरिवितक्केन , मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया, मा भब्बरूपताय, मा समणो नो गरूति। यदा तुम्हे, कालामा, अत्तनाव जानेय्याथ – ‘इमे धम्मा अकुसला, इमे धम्मा सावज्जा, इमे धम्मा विञ्ञुगरहिता, इमे धम्मा समत्ता समादिन्ना समादिण्णा (क॰) अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ती’’’ति, अथ तुम्हे, कालामा, पजहेय्याथ।
‘‘तं किं मञ्ञथ, कालामा, लोभो पुरिसस्स अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति हिताय वा अहिताय वा’’ति?
‘‘अहिताय, भन्ते’’।
‘‘लुद्धो पनायं, कालामा, पुरिसपुग्गलो लोभेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो पाणम्पि हनति, अदिन्नम्पि आदियति, परदारम्पि गच्छति, मुसापि भणति, परम्पि तथत्ताय तदत्थाय (क॰) समादपेति, यं स यं तस्स (क॰) अनन्तरसुत्ते पन ‘‘यं’ स’’ इत्वेव सब्बत्थपि दिस्सति होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाया’’ति।
‘‘एवं, भन्ते’’।
‘‘तं किं मञ्ञथ, कालामा, दोसो पुरिसस्स अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति हिताय वा अहिताय वा’’ति?
‘‘अहिताय, भन्ते’’।
‘‘दुट्ठो पनायं, कालामा, पुरिसपुग्गलो दोसेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो पाणम्पि हनति हन्ति (सी॰ पी॰), अदिन्नम्पि आदियति, परदारम्पि गच्छति, मुसापि भणति, परम्पि तथत्ताय समादपेति, यं स होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाया’’ति।
‘‘एवं, भन्ते’’।
‘‘तं किं मञ्ञथ, कालामा, मोहो पुरिसस्स अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति हिताय वा अहिताय वा’’ति?
‘‘अहिताय, भन्ते’’।
‘‘मूळ्हो पनायं, कालामा, पुरिसपुग्गलो मोहेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो पाणम्पि हनति, अदिन्नम्पि आदियति, परदारम्पि गच्छति, मुसापि भणति, परम्पि तथत्ताय समादपेति, यं स होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाया’’ति।
‘‘एवं, भन्ते’’।
‘‘तं किं मञ्ञथ, कालामा, इमे धम्मा कुसला वा अकुसला वा’’ति?
‘‘अकुसला, भन्ते’’।
‘‘सावज्जा वा अनवज्जा वा’’ति?
‘‘सावज्जा, भन्ते’’।
‘‘विञ्ञुगरहिता वा विञ्ञुप्पसत्था वा’’ति?
‘‘विञ्ञुगरहिता, भन्ते’’।
‘‘समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, नो वा? कथं वा कथं वा वो (?) एत्थ होती’’ति ?
‘‘समत्ता, भन्ते, समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्तीति। एवं नो एत्थ होती’’ति।
‘‘इति खो, कालामा, यं तं अवोचुम्हा अवोचुम्ह (सी॰ स्या॰ कं॰ पी॰) अ॰ नि॰ ४.१९३ – ‘एथ तुम्हे, कालामा! मा अनुस्सवेन, मा परम्पराय, मा इतिकिराय, मा पिटकसम्पदानेन, मा तक्कहेतु, मा नयहेतु, मा आकारपरिवितक्केन, मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया, मा भब्बरूपताय, मा समणो नो गरूति। यदा तुम्हे कालामा अत्तनाव जानेय्याथ – ‘इमे धम्मा अकुसला, इमे धम्मा सावज्जा, इमे धम्मा विञ्ञुगरहिता, इमे धम्मा समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्तीति, अथ तुम्हे, कालामा, पजहेय्याथा’ति, इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तं।
‘‘एथ तुम्हे, कालामा, मा अनुस्सवेन, मा परम्पराय, मा इतिकिराय, मा पिटकसम्पदानेन, मा तक्कहेतु, मा नयहेतु, मा आकारपरिवितक्केन, मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया, मा भब्बरूपताय, मा समणो नो गरूति। यदा तुम्हे, कालामा, अत्तनाव जानेय्याथ – ‘इमे धम्मा कुसला, इमे धम्मा अनवज्जा, इमे धम्मा विञ्ञुप्पसत्था, इमे धम्मा समत्ता समादिन्ना हिताय सुखाय संवत्तन्ती’ति, अथ तुम्हे, कालामा, उपसम्पज्ज विहरेय्याथ।
‘‘तं किं मञ्ञथ, कालामा, अलोभो पुरिसस्स अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति हिताय वा अहिताय वा’’ति?
‘‘हिताय, भन्ते’’।
‘‘अलुद्धो पनायं, कालामा, पुरिसपुग्गलो लोभेन अनभिभूतो अपरियादिन्नचित्तो नेव पाणं हनति, न अदिन्नं आदियति, न परदारं गच्छति, न मुसा भणति, न परम्पि तथत्ताय समादपेति , यं स होति दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति।
‘‘एवं, भन्ते’’।
‘‘तं किं मञ्ञथ, कालामा, अदोसो पुरिसस्स अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति…पे॰… अमोहो पुरिसस्स अज्झत्तं उप्पज्जमानो उप्पज्जति…पे॰… हिताय सुखाया’’ति।
‘‘एवं भन्ते’’ ।
‘‘तं किं मञ्ञथ, कालामा, इमे धम्मा कुसला वा अकुसला वा’’ति?
‘‘कुसला , भन्ते’’।
‘‘सावज्जा वा अनवज्जा वा’’ति?
‘‘अनवज्जा, भन्ते’’।
‘‘विञ्ञुगरहिता वा विञ्ञुप्पसत्था वा’’ति?
‘‘विञ्ञुप्पसत्था, भन्ते’’।
‘‘समत्ता समादिन्ना हिताय सुखाय संवत्तन्ति नो वा? कथं वा एत्थ होती’’ति?
‘‘समत्ता, भन्ते, समादिन्ना हिताय सुखाय संवत्तन्ति। एवं नो एत्थ होती’’ति।
‘‘इति खो, कालामा, यं तं अवोचुम्हा – ‘एथ तुम्हे, कालामा! मा अनुस्सवेन, मा परम्पराय, मा इतिकिराय, मा पिटकसम्पदानेन, मा तक्कहेतु, मा नयहेतु, मा आकारपरिवितक्केन, मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया, मा भब्बरूपताय, मा समणो नो गरूति। यदा तुम्हे, कालामा, अत्तनाव जानेय्याथ – इमे धम्मा कुसला, इमे धम्मा अनवज्जा, इमे धम्मा विञ्ञुप्पसत्था, इमे धम्मा समत्ता समादिन्ना हिताय सुखाय संवत्तन्तीति, अथ तुम्हे, कालामा, उपसम्पज्ज विहरेय्याथा’ति, इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं।
‘‘स खो सो यो खो (क॰), कालामा, अरियसावको एवं विगताभिज्झो विगतब्यापादो असम्मूळ्हो सम्पजानो पतिस्सतो सतो (क॰) मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं, इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्झेन फरित्वा विहरति। करुणासहगतेन चेतसा…पे॰… मुदितासहगतेन चेतसा…पे॰… उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं , तथा ततियं, तथा चतुत्थं, इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं उपेक्खासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्झेन फरित्वा विहरति।
‘‘स सचे (क॰) खो सो, कालामा, अरियसावको एवं अवेरचित्तो एवं अब्यापज्झचित्तो एवं असंकिलिट्ठचित्तो एवं विसुद्धचित्तो। तस्स दिट्ठेव धम्मे चत्तारो अस्सासा अधिगता होन्ति। ‘सचे खो पन अत्थि परो लोको, अत्थि सुकतदुक्कटानं सुकटदुक्कटानं (सी॰ स्या॰ कं॰ पी॰) कम्मानं फलं विपाको, अथाहं ठानमहं (सी॰ पी॰), ठानमेतं येनाहं (स्या॰ कं॰) कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिस्सामी’ति, अयमस्स पठमो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘‘सचे खो पन नत्थि परो लोको, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, अथाहं इधाहं (सी॰ स्या॰ कं॰ पी॰) दिट्ठेव धम्मे अवेरं अब्यापज्झं अनीघं सुखिं सुखं (सी॰), सुखी (स्या॰ कं॰) अत्तानं परिहरामी’ति, अयमस्स दुतियो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘‘सचे खो पन करोतो करीयति पापं, न खो पनाहं कस्सचि पापं चेतेमि। अकरोन्तं खो पन मं पापकम्मं कुतो दुक्खं फुसिस्सती’ति, अयमस्स ततियो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘‘सचे खो पन करोतो न करीयति पापं, अथाहं उभयेनेव विसुद्धं अत्तानं समनुपस्सामी’ति, अयमस्स चतुत्थो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘स खो सो, कालामा, अरियसावको एवं अवेरचित्तो एवं अब्यापज्झचित्तो एवं असंकिलिट्ठचित्तो एवं विसुद्धचित्तो। तस्स दिट्ठेव धम्मे इमे चत्तारो अस्सासा अधिगता होन्ती’’ति।
‘‘एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत! स खो सो, भन्ते, अरियसावको एवं अवेरचित्तो एवं अब्यापज्झचित्तो एवं असंकिलिट्ठचित्तो एवं विसुद्धचित्तो। तस्स दिट्ठेव धम्मे चत्तारो अस्सासा अधिगता होन्ति। ‘सचे खो पन अत्थि परो लोको, अत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, अथाहं कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिस्सामी’ति, अयमस्स पठमो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘‘सचे खो पन नत्थि परो लोको, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, अथाहं दिट्ठेव धम्मे अवेरं अब्यापज्झं अनीघं सुखिं अत्तानं परिहरामी’ति, अयमस्स दुतियो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘सचे खो पन करोतो करीयति पापं, न खो पनाहं – कस्सचि पापं चेतेमि, अकरोन्तं खो पन मं पापकम्मं कुतो दुक्खं फुसिस्सती’ति, अयमस्स ततियो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘‘सचे खो पन करोतो न करीयति पापं, अथाहं उभयेनेव विसुद्धं अत्तानं समनुपस्सामी’ति, अयमस्स चतुत्थो अस्सासो अधिगतो होति।
‘‘स खो सो, भन्ते, अरियसावको एवं अवेरचित्तो एवं अब्यापज्झचित्तो एवं असंकिलिट्ठचित्तो एवं विसुद्धचित्तो। तस्स दिट्ठेव धम्मे इमे चत्तारो अस्सासा अधिगता होन्ति।
‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते…पे॰… एते मयं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छाम धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च। उपासके नो, भन्ते, भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेते सरणं गते’’ति। पञ्चमं।
मराठी अर्थ
मराठी अर्थ
अंगुत्तर निकाय ३.६५
केसमुत्तिसुत्त — भिक्खु सुजातो यांच्या आधारे मराठी भाषांतर
७. महावग्गो
केसमुत्तिय कालामांसह
असे मी ऐकले आहे. एका समयी भगवान बुद्ध कोसल देशात मोठ्या भिक्खुसंघासह विहार करत असताना कालाम लोकांच्या ‘केसमुत्त’ नावाच्या नगरात आले. केसमुत्त येथील कालामांनी ऐकले:
“असे वाटते की श्रमण गौतम—जो शाक्य कुळातून निघून श्रमण झाला आहे—केसमुत्त येथे आला आहे. त्याची अशी चांगली कीर्ती आहे: ‘ते भगवान अर्हत आहेत, सम्यक संबुद्ध आहेत…’ अशा सत्पुरुषांचे दर्शन घेणे चांगले असते.”
मग ते कालाम लोक भगवान बुद्धांकडे गेले. एका बाजूला बसण्यापूर्वी, काही जणांनी वंदन केले, काहींनी अभिवादनपूर्वक नम्र संभाषण केले, काहींनी भगवंतांच्या दिशेने हात जोडले, काहींनी आपले नाव आणि गोत्र सांगितले, तर काही शांत राहिले. एका बाजूला बसल्यानंतर कालाम लोक भगवान बुद्धांना म्हणाले:
“भंते, काही श्रमण आणि ब्राह्मण केसमुत्त येथे येतात. ते फक्त आपल्याच सिद्धांताचे स्पष्टीकरण करतात आणि त्याचे समर्थन करतात, तर इतरांच्या सिद्धांतांवर हल्ला करतात, अपशब्द बोलतात, तुच्छतापूर्वक बोलतात आणि त्यांना कलंकित करतात. मग इतर काही श्रमण आणि ब्राह्मण केसमुत्त येथे येतात. तेसुद्धा फक्त आपल्याच सिद्धांताचे स्पष्टीकरण करतात आणि त्याचे समर्थन करतात, तर इतरांच्या सिद्धांतांवर हल्ला करतात, अपशब्द बोलतात, तुच्छतापूर्वक बोलतात आणि त्यांना कलंकित करतात. म्हणून, भंते, आम्हाला शंका आणि अनिश्चितता वाटते: ‘या आदरणीय श्रमण आणि ब्राह्मणांपैकी कोण सत्य बोलतो, आणि कोण असत्य बोलतो?'”
“हे कालामांनो, तुम्हाला शंका येणे आणि अनिश्चित वाटणे योग्यच आहे. जिथे अनिश्चिततेचे कारण आहे तिथेच शंका निर्माण होते.
हे कालामांनो, (फक्त) तोंडी परंपरेने (असे ऐकलं म्हणून) मानू नका, वंशपरंपरेने (आमचे पूर्वज असे मानतात म्हणून) मानू नका, अफवेने मानू नका, शास्त्राधिकाराने (ग्रंथात लिहिलं आहे म्हणून) मानू नका, केवळ तर्कावर अवलंबून राहू नका, अनुमानावर अवलंबून राहू नका, (तर्काच्या) साखळीने विचार करून मानू नका, एखाद्या दृष्टिकोनाचा विचार करून स्वीकार करू नका, (कोणाची) बाह्यतः दिसणारी योग्यता पाहून मानू नका, आणि ‘हा श्रमण आमचा आदरणीय गुरू आहे’ असा विचार करून मानू नका. तर, हे कालामांनो, जेव्हा तुम्ही स्वतःच जाणता की: ‘या गोष्टी अकुशल आहेत, निंदनीय आहेत, ज्ञानी लोकांनी टीका केलेल्या आहेत, आणि या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हानी व दुःख होते’, तेव्हा तुम्ही त्यांचा त्याग करावा.
हे कालामांनो, तुम्हांला काय वाटते? एखाद्या माणसाच्या मनात लोभ उत्पन्न झाला की तो त्याच्या हितासाठी असतो की अहितासाठी?”
“अहितासाठी, भंते.”
“हे कालामांनो, लोभाने व्यापलेला हा लोभी मनुष्य प्राणी मारतो, चोरी करतो, व्यभिचार करतो, असत्य बोलतो, आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो. याचा परिणाम त्याच्या दीर्घकालीन हानीसाठी आणि दुःखासाठी होतो का?”
“होय, भंते.”
“हे कालामांनो, तुम्हांला काय वाटते? एखाद्या माणसाच्या मनात द्वेष उत्पन्न झाला की तो त्याच्या हितासाठी असतो की अहितासाठी?”
“अहितासाठी, भंते.”
“हे कालामांनो, द्वेषाने व्यापलेला हा द्वेषी मनुष्य प्राणी मारतो, चोरी करतो, व्यभिचार करतो, असत्य बोलतो, आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो. याचा परिणाम त्याच्या दीर्घकालीन हानीसाठी आणि दुःखासाठी होतो का?”
“होय, भंते.”
“हे कालामांनो, तुम्हांला काय वाटते? एखाद्या माणसाच्या मनात मोह (अविद्या) उत्पन्न झाला की तो त्याच्या हितासाठी असतो की अहितासाठी?”
“अहितासाठी, भंते.”
“हे कालामांनो, मोहाने व्यापलेला हा मूढ मनुष्य प्राणी मारतो, चोरी करतो, व्यभिचार करतो, असत्य बोलतो, आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो. याचा परिणाम त्याच्या दीर्घकालीन हानीसाठी आणि दुःखासाठी होतो का?”
“होय, भंते.”
“हे कालामांनो, तुम्हांला काय वाटते, या गोष्टी कुशल आहेत की अकुशल?”
“अकुशल, भंते.”
“निंदनीय आहेत की निर्दोष?”
“निंदनीय, भंते.”
“ज्ञानी लोकांनी यांची प्रशंसा केली आहे की टीका?”
“टीका केली आहे, भंते.”
“या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हानी व दुःख होते की नाही? किंवा याबाबत तुमचे काय मत आहे?”
“या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हानी व दुःख होते. आमचे असेच मत आहे.”
“म्हणून हे कालामांनो, मी असे म्हणालो: ‘(फक्त) तोंडी परंपरेने मानू नका… (इत्यादी) आणि ‘हा श्रमण आमचा आदरणीय गुरू आहे’ असा विचार करून मानू नका. तर, हे कालामांनो, जेव्हा तुम्ही स्वतःच जाणता की: “या गोष्टी अकुशल आहेत, निंदनीय आहेत, ज्ञानी लोकांनी टीका केलेल्या आहेत, आणि या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हानी व दुःख होते”, तेव्हा तुम्ही त्यांचा त्याग करावा.’ असे मी जे बोललो ते यामुळेच बोललो.
हे कालामांनो, (फक्त) तोंडी परंपरेने मानू नका… (इत्यादी) आणि ‘हा श्रमण आमचा आदरणीय गुरू आहे’ असा विचार करून मानू नका. तर, हे कालामांनो, जेव्हा तुम्ही स्वतःच जाणता की: ‘या गोष्टी कुशल आहेत, निर्दोष आहेत, ज्ञानी लोकांनी प्रशंसा केलेल्या आहेत, आणि या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हित व सुख होते’, तेव्हा तुम्ही त्या गोष्टी प्राप्त करून घ्याव्यात आणि टिकवून ठेवाव्यात.
हे कालामांनो, तुम्हांला काय वाटते? एखाद्या माणसाच्या मनात समाधान (अलोभ) उत्पन्न झाले की ते त्याच्या हितासाठी असते की अहितासाठी?”
“हितासाठी, भंते.”
“हे कालामांनो, हा समाधानी मनुष्य, जो लोभाने व्यापलेला नाही, तो प्राणी मारत नाही, चोरी करत नाही, व्यभिचार करत नाही, असत्य बोलत नाही, किंवा इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करत नाही. याचा परिणाम त्याच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होतो का?”
“होय, भंते.”
“हे कालामांनो, तुम्हांला काय वाटते? एखाद्या माणसाच्या मनात मैत्री (अद्वेष) उत्पन्न झाली की ती त्याच्या हितासाठी असते की अहितासाठी?… एखाद्या माणसाच्या मनात समज (अमोह/प्रज्ञा) उत्पन्न झाली की ती त्याच्या हितासाठी असते की अहितासाठी?… याचा परिणाम त्याच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होतो का?”
“होय, भंते.”
“हे कालामांनो, तुम्हांला काय वाटते, या गोष्टी कुशल आहेत की अकुशल?”
“कुशल, भंते.”
“निंदनीय आहेत की निर्दोष?”
“निर्दोष, भंते.”
“ज्ञानी लोकांनी यांची प्रशंसा केली आहे की टीका?”
“प्रशंसा केली आहे, भंते.”
“या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हित व सुख होते की नाही? किंवा याबाबत तुमचे काय मत आहे?”
“या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हित व सुख होते. आमचे असेच मत आहे.”
“म्हणून हे कालामांनो, मी असे म्हणालो: ‘(फक्त) तोंडी परंपरेने मानू नका… (इत्यादी) आणि ‘हा श्रमण आमचा आदरणीय गुरू आहे’ असा विचार करून मानू नका. तर, हे कालामांनो, जेव्हा तुम्ही स्वतःच जाणता की: “या गोष्टी कुशल आहेत, निर्दोष आहेत, ज्ञानी लोकांनी प्रशंसा केलेल्या आहेत, आणि या गोष्टी स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास त्यामुळे हित व सुख होते”, तेव्हा तुम्ही त्या गोष्टी प्राप्त करून घ्याव्यात आणि टिकवून ठेवाव्यात.’ असे मी जे बोललो ते यामुळेच बोललो.
मग तो आर्य श्रावक इच्छारहित (वितराग), द्वेषरहित (व्यापादरहित), असंमूढ, जागरूक आणि स्मृतिमान असतो. तो एका दिशेला मैत्रीने युक्त चित्ताचा विस्तार करीत ध्यान करतो, तसेच दुसरीला, तिसरीला आणि चौथीला. याचप्रमाणे वर, खाली, तिरकस, सर्वत्र, सर्वांभोवती, तो वैर आणि द्वेष यांपासून मुक्त, विपुल, विशाल, अप्रमाण अशा मैत्रीने युक्त चित्ताचा संपूर्ण जगाला विस्तार करीत ध्यान करतो.
तो एका दिशेला करुणेने युक्त चित्ताचा विस्तार करीत ध्यान करतो… (विस्तारशः) …
तो एका दिशेला मुदितेने युक्त चित्ताचा विस्तार करीत ध्यान करतो… (विस्तारशः) …
तो एका दिशेला उपेक्षेने युक्त चित्ताचा विस्तार करीत ध्यान करतो… (विस्तारशः) …
जेव्हा त्या आर्य श्रावकाचे चित्त असे वैररहित, द्वेषरहित, अदूषित आणि शुद्ध झालेले असते, तेव्हा त्याने याच जीवनात चार आश्वासने (समाधाने) प्राप्त केलेली असतात.
१. ‘जर पुनर्जन्म आहे (परलोक आहे) आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ आहे, तर मग—शरीर भंग पावल्यावर, मृत्यूनंतर—मी चांगल्या ठिकाणी, स्वर्गलोकात जन्म घेईन.’ हे त्याने प्राप्त केलेले पहिले आश्वासन आहे.
२. ‘जर पुनर्जन्म नसेल (परलोक नसेल) आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ नसेल, तर मग याच जीवनात मी स्वतःला वैर आणि द्वेषापासून मुक्त, अव्याकुळ आणि सुखी ठेवीन.’ हे त्याने प्राप्त केलेले दुसरे आश्वासन आहे.
३. ‘जर (असे असेल की) वाईट कर्म करणाऱ्यालाच वाईट घडते, तर मग माझा कोणाबद्दलही वाईट हेतू नसल्याने, आणि मी काहीही वाईट कर्म करत नसल्याने, मला दुःख कसे स्पर्श करू शकेल?’ हे त्याने प्राप्त केलेले तिसरे आश्वासन आहे.
४. ‘जर (असे असेल की) वाईट कर्म करणाऱ्याला वाईट घडत नाही, तरीही मी स्वतःला दोन्ही बाबतींत शुद्ध पाहतो.’ हे त्याने प्राप्त केलेले चौथे आश्वासन आहे.
जेव्हा त्या आर्य श्रावकाचे चित्त असे वैररहित, द्वेषरहित, अदूषित आणि शुद्ध झालेले असते, तेव्हा त्याने याच जीवनात ही चार आश्वासने प्राप्त केलेली असतात.”
“भगवंता, हे अगदी खरे आहे! सुगता, हे अगदी खरे आहे! जेव्हा त्या आर्य श्रावकाचे चित्त असे वैररहित, द्वेषरहित, अदूषित आणि शुद्ध झालेले असते, तेव्हा त्याने याच जीवनात ही चार आश्वासने प्राप्त केलेली असतात. …
अद्भुत, भंते! अद्भुत, भंते! … आम्ही भगवान बुद्धांना, धम्माला आणि भिक्खुसंघाला शरण जातो. आजपासून आम्हाला भगवान बुद्धांनी जीवनपर्यंत शरण गेलेले उपासक म्हणून धारण करावे.”