संपादकीय:

आजचे आपले जग तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत जितके पुढे गेले आहे, तितकेच ते मानवी मूल्यांच्या बाबतीत मागे घसरत चालले आहे का? असा प्रश्न पडावा अशी सद्यस्थिती आहे. समाजात वाढणारी असमानता, हिंसा, द्वेष आणि अस्वस्थता यावर कायमस्वरूपी उपाय काय? हा विचार करताना अडीच हजार वर्षांपूर्वी तथागत गौतम बुद्धांनी दाखवलेला मार्ग आज सर्वाधिक प्रस्तुत आणि प्रभावी वाटतो. ‘त्रिपिटक वार्ता’ च्या माध्यमातून आज आपण याच विषयाचा वेध घेणार आहोत की, “बुद्धांच्या मार्गाने आपण समाज परिवर्तन कसे करू शकतो?”

बुद्धांचे समाज परिवर्तन हे केवळ वरवरचे किंवा राजकीय नव्हते, तर ते ‘मानवी मनाच्या परिवर्तनातून’ घडणारे मूलभूत परिवर्तन होते. जर आपल्याला आजचा समाज बदलायचा असेल, तर बुद्धांच्या शिकवणीतील खालील सूत्रांचा अंगीकार करावा लागेल:

१. प्रज्ञा, शील आणि करुणेचा पाया

बुद्धांनी समाजाला कोणत्याही अंधश्रद्धेवर किंवा कर्मकांडावर आधारित व्यवस्था दिली नाही. त्यांनी प्रज्ञा (विवेक), शील (सदाचार) आणि करुणा (दया) या त्रिसूत्रीवर भर दिला.

• प्रज्ञा: समाजात पसरलेल्या अंधश्रद्धा आणि जातीयतेला छेद देण्यासाठी विवेकाची गरज आहे. काय योग्य आणि काय अयोग्य हे बुद्धीच्या कसोटीवर घासून पाहणे म्हणजेच प्रज्ञा.
• शील: व्यक्तीचे चारित्र्य शुद्ध असेल, तर समाज आपोआपच गुन्हेगारी आणि भ्रष्टाचारापासून मुक्त होईल.
• करुणा: दुसऱ्याच्या दुःखाबद्दल वाटणारी सहानुभूती आणि ते दुःख दूर करण्याची इच्छा म्हणजेच करुणा. आज समाजात घटत चाललेली हीच करुणा आपल्याला पुन्हा जागी करावी लागेल.

२. अष्टांगिक मार्ग: जगण्याचा समतोल दृष्टिकोन

बुद्धांचा ‘धम्म’ हा केवळ पोथीपुराण नसून ती एक जीवनपद्धती आहे. दुःखातून मुक्ती मिळवण्यासाठी आणि एक आदर्श समाज निर्माण करण्यासाठी त्यांनी ‘आर्य अष्टांगिक मार्ग’ दिला.

• सम्यक दृष्टी आणि सम्यक संकल्प: आज समाजात जी वैचारिक तेढ निर्माण झाली आहे, ती दूर करण्यासाठी पूर्वग्रहदूषित नसलेली ‘सम्यक दृष्टी’ हवी.
• सम्यक आजीविका: निसर्गाला किंवा इतर मानवांना हानी न पोहोचवता सन्मार्गाने उपजीविका करणे. आजच्या भांडवलशाही आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास करणाऱ्या युगात हा विचार क्रांती घडवू शकतो.

३. समता आणि बंधुभाव (जातीअंताचा विचार)

तथागत बुद्धांनी त्या काळातील चातुर्वर्ण्य व्यवस्था आणि विषमता नाकारून “नात्याने किंवा जन्माने कोणी श्रेष्ठ-कनिष्ठ ठरत नाही, तर तो आपल्या कर्माने श्रेष्ठ ठरतो” हा विचार दिला. आजच्या समाज परिवर्तनासाठी जातीभेद, वर्गभेद आणि लिंगभेद पूर्णपणे गाडून टाकणे आवश्यक आहे. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बुद्धांच्या याच विचाराला भारतीय संविधानाचा आत्मा बनवले – स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता.

४. संवाद आणि अंहिसेचा मार्ग

आज लहान-सहान गोष्टींवरून समाजात दंगली, भांडणे आणि युद्धे होतात. बुद्धांचा ‘अहिंसा’ विचार हा केवळ प्राण्यांना न मारण्यापुरता मर्यादित नाही, तर तो विचारांमधील हिंसेलाही आवर घालणारा आहे. संवादाच्या माध्यमातून, शांततेच्या मार्गाने आणि लोकशाही मार्गानेच शाश्वत समाज परिवर्तन शक्य आहे.

संपादकीय मत: समाज परिवर्तन ही एका रात्रीत होणारी गोष्ट नाही. ती एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. तथागत बुद्धांचा मार्ग हा कुणावरही सक्ती करणारा नाही, तो ‘एही पस्सिको’ (या आणि स्वतः अनुभव घ्या) असा आहे. जोपर्यंत आपण स्वतः बदलत नाही, तोपर्यंत समाज बदलणार नाही.

‘त्रिपिटक वार्ता’ च्या माध्यमातून आम्हास हेच आवाहन करायचे आहे की, चला, बुद्धांचे विचार केवळ पुस्तकात किंवा मूर्तीमध्ये बंदिस्त न ठेवता, ते आपल्या दैनंदिन आचरणात आणूया. विचार बदला, माणूस बदलेल; माणूस बदलला की समाज आपोआप बदलेल!

– संपादक, त्रिपिटक वार्ता