विज्जा (विद्या) आणि चरण. याचा सोपा अर्थ “ज्यांच्याकडे श्रेष्ठ ज्ञान (विद्या) आहे आणि ज्यांचे आचरण (चरण) अत्यंत शुद्ध आहे, अशा गुणांनी युक्त” असा होतो.
याचा सविस्तर अर्थ खालीलप्रमाणे समजून घेता येईल:
१. विज्जा (विद्या – Knowledge/Wisdom)
येथे ‘विज्जा’ म्हणजे केवळ पुस्तकी किंवा जगाचे व्यावहारिक ज्ञान नाही, तर श्रेष्ठ आत्मज्ञान आणि अंतिम सत्य जाणण्याचे ज्ञान होय. बौद्ध ग्रंथानुसार यात प्रामुख्याने त्रिविद्या (तिविज्जा) किंवा अष्टविद्या (आठ प्रकारची विद्या) समाविष्ट आहेत:
- पुब्बेनिवासानुस्सति जाण: स्वतःच्या आणि इतरांच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करण्याचे ज्ञान.
- चुतूपपात जाण: प्राणी कर्मांनुसार कसे मरतात आणि कुठे जन्म घेतात (पुनर्जन्म) हे पाहण्याचे दिव्य चक्षू.
- आसवक्खय जाण: सर्व वासना, विकार आणि अज्ञानाचा (आसवांचा) पूर्ण नाश करून ‘अर्हतपद’ किंवा निर्वाण प्राप्त करण्याचे ज्ञान.
याशिवाय, यात विपस्सना ज्ञान, मनोमय बुद्धी आणि ऋद्धी (अलौकिक शक्ती) यांचाही समावेश होतो.
२. चरण (आचरण – Conduct/Behavior)
केवळ ज्ञान असून उपयोग नाही, तर ते आचरणात आणणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. ‘चरण’ म्हणजे बुद्धांचे उच्च चारित्र्य, नैतिकता आणि आचरण होय. यात १५ चरणांचा (पन्नरस चरणधम्मा) समावेश होतो:
- शील संवर: नैतिक नियमांचे (पंचशील, अष्टशील इ.) काटेकोर पालन करणे.
- इंद्रिय संवर: आपल्या पाचही ज्ञानेंद्रियांवर आणि मनावर पूर्ण नियंत्रण ठेवणे.
- भोजने मत्तञ्ञुता: जेवताना प्रमाणात आणि जागृत राहून आहार घेणे (लोभी न होणे).
- जागरियानुयोग: आळस सोडून मानसिक जागृतता (सती) टिकवून ठेवणे.
- सद्धम्मा (सात सद्गुण): श्रद्धा, हियरी (पाप करण्याची लाज वाटणे), ओत्तप्प (पाप कर्माची भीती वाटणे), बाहुसच्च (धम्माचे अथांग ज्ञान), विरिय (प्रयत्न/ऊर्जा), सती (स्मृती/जागृतता) आणि पञ्ञा (प्रज्ञा).
- चार ध्यान: ध्यानसाधनेच्या चार उच्च अवस्था (प्रथम, द्वितीय, तृतीय आणि चतुर्थ ध्यान).
ज्ञान आणि आचरणाचा सुवर्णसंगम
बुद्ध धम्मामध्ये ‘विज्जा’ ला डोळे (Vision) आणि ‘चरण’ ला पाय (Feet) म्हटले आहे.
- जर माणसाकडे फक्त ‘विद्या’ (ज्ञान) असेल पण ‘चरण’ (आचरण) नसेल, तर तो त्या अंध माणसासारखा आहे ज्याला रस्ता माहित आहे पण तो चालू शकत नाही.
- जर फक्त ‘चरण’ असेल आणि ‘विद्या’ नसेल, तर तो त्या पांगळ्या माणसासारखा आहे जो चालू शकतो पण त्याला रस्ता दिसत नाही.
भगवान बुद्ध हे ‘विज्जाचरणसम्पन्नो’ आहेत, म्हणजेच त्यांच्याकडे अंतिम सत्याचे पूर्ण ज्ञानही आहे आणि त्यांचे आचरणही तितकेच पवित्र, करुणाform आणि आदर्श आहे. त्यांचे बोलणे आणि वागणे यात तिळमात्रही फरक नव्हता (यथावादी तथाकारी).
थोडक्यात सांगायचे तर, ज्ञान आणि सदाचार यांचा परिपूर्ण संगम म्हणजेच ‘विज्जाचरणसम्पन्नो’ होय.
८ विद्या (अष्टविज्जा)
भगवान बुद्धांच्या उच्च आध्यात्मिक ज्ञानाला “विद्या” म्हटले जाते.
१. विपश्यना ज्ञान
वस्तूंचे यथार्थ स्वरूप पाहण्याचे ज्ञान.
२. मनोमय इद्धी
मनाच्या शक्तीने विविध रूप धारण करण्याची क्षमता.
३. इद्धिविध ज्ञान
अलौकिक शक्तींचे ज्ञान.
४. दिव्यश्रवण (दिब्बसोत)
दूरचे किंवा सूक्ष्म ध्वनी ऐकण्याची क्षमता.
५. परचित्तविज्ञान
इतरांच्या मनाचा जाण.
६. पूर्वनिवासानुस्सति ज्ञान
पूर्वजन्मांचे स्मरण.
७. चुतूपपात ज्ञान
प्राण्यांचे कर्मानुसार पुनर्जन्म पाहणे.
८. आसवखय ज्ञान
सर्व क्लेशांचा पूर्ण नाश झाल्याचे ज्ञान.
१४ आचरण (चतुर्दश आचरण)
ही बुद्धांच्या पवित्र जीवनचर्येची वैशिष्ट्ये आहेत.
१. शीलसंपन्नता
नैतिक जीवन.
२. इंद्रियसंवर
इंद्रियांचे नियंत्रण.
३. भोजनात संयम
मिताहार.
४. जागरूकता
सतत सावधानता.
५. श्रद्धा
धम्मावरील दृढ विश्वास.
६. हिरी
वाईट कर्माची लाज.
७. ओत्तप्प
पापकर्माची भीती.
८. बहुश्रुतता
अधिक अध्ययन.
९. वीर्य
सतत प्रयत्नशीलता.
१०. स्मृती (सती)
सजगता.
११. प्रज्ञा
यथार्थ ज्ञान.
१२. समाधी
चित्त एकाग्रता.
१३. विमुक्ती
मुक्त अवस्था.
१४. विमुक्तिज्ञानदर्शन
मुक्तीचे प्रत्यक्ष ज्ञान.
“विज्जाचारणसंपन्नो” याचा सार
- ८ विद्या → बुद्धांचे महान ज्ञान
- १४ आचरण → बुद्धांचे शुद्ध आणि आदर्श जीवन
म्हणून भगवान बुद्ध:
ज्ञानानेही पूर्ण आणि आचरणानेही पूर्ण होते.
पाली सूत्रातील उल्लेख
“Vijjācaraṇasampanno”
= विज्जा + आचरण + संपन्न
अर्थ:
“जो ज्ञान आणि आचरण या दोन्हींनी परिपूर्ण आहे.”
🙏 नमो बुद्धाय 🙏